Πώς μια απλή αναφορά ενός πρωθυπουργού, έμεινε για δεκαετίες στη συλλογική μας μνήμη
Υπάρχουν μύθοι που γεννιούνται από την άγνοια. Υπάρχουν και άλλοι που γεννιούνται από μια πραγματική εικόνα, την οποία όμως ο χρόνος παραμορφώνει και τελικά μετατρέπει σε «επιστημονική αλήθεια».
Ένας από αυτούς είναι και ο γνωστός μύθος της φλεγόμενης κουκουνάρας.
Σήμερα, κάθε φορά που μια μεγάλη πυρκαγιά περνά μέσα από ένα πευκοδάσος, ακούμε σχεδόν πάντα την ίδια εξήγηση:
- «Τα κουκουνάρια πετάγονται φλεγόμενα».
- «Εκρήγνυνται από τη φωτιά».
- «Τα παίρνει ο αέρας και δημιουργούν νέες εστίες».
- «Να εξαφανίσουμε τα πεύκα που έχουν εκρηκτικά κουκουνάρια».
Πότε όμως γεννήθηκε αυτή η αντίληψη;
Για να βρούμε την αρχή της πρέπει να γυρίσουμε πίσω, περισσότερο από τέσσερις δεκαετίες.
Ήταν το καλοκαίρι του 1981. Η Αττική ζούσε μια από τις μεγάλες πυρκαγιές της εποχής. Πεντέλη, Εκάλη, Κηφισιά και οι γύρω δασικές εκτάσεις βρίσκονταν μέσα στις φλόγες. Οι εικόνες ήταν πρωτόγνωρες για μια Αθήνα που ακόμη δεν είχε γνωρίσει τη σημερινή αστική εξάπλωση.
Εκείνη την εποχή πρωθυπουργός της χώρας ήταν ο Γεώργιος Ράλλης.
Εγώ τότε βρισκόμουν στην Αθήνα. Ήμουν πρωτοδιορισμένος δασολόγος και, όπως είναι φυσικό, είχα εμπλακεί στις πυρκαγιές ως εργαζόμενος.
Κάποιος ψιθύρισε στον Πρωθυπουργό ότι η φωτιά δεν καταστέλλεται, διότι μεταδίδεται από τα κουκουνάρια που εκτοξεύονται σε εκατοντάδες μέτρα προς κάθε κατεύθυνση. Ο άνθρωπος το βρήκε ως καλή δικαιολογία και το ανέφερε στους δημοσιογράφους. Αυτό ήταν.
Ο Τύπος της εποχής χρησιμοποίησε την παραστατική έκφραση ότι τα πυρωμένα κουκουνάρια «εκσφενδονίζονται» σαν βολίδες και δημιουργούν νέες εστίες.
Δεν χρειάσθηκε πολύ στη λαϊκή φαντασία, να αποδοθεί στο κουκουνάρι μια σχεδόν πολεμική ιδιότητα.
Έγινε βλήμα και εμπρηστικός μηχανισμός.
Και ο μύθος εγκαταστάθηκε τόσο βαθιά στη συλλογική μας αντίληψη, ώστε πέρασαν σαράντα πέντε χρόνια και εξακολουθεί να επαναλαμβάνεται κάθε καλοκαίρι.
Τι είναι το κουκουνάρι;
Για να καταλάβουμε τι μπορεί να κάνει το κουκουνάρι μέσα σε μια πυρκαγιά, πρέπει πρώτα να γνωρίσουμε τι ακριβώς είναι αυτό το κουκουνάρι.
Το κουκουνάρι είναι το αναπαραγωγικό όργανο μέσα στο οποίο σχηματίζονται και προστατεύονται οι σπόροι του πεύκου (όταν αναφέρομαι σε πεύκο εννοώ τα θερμόβια πεύκα χαλέπιο και τραχεία).
Και εδώ αρχίζει μια εκπληκτική ιστορία.
Πάνω στα νεαρά βλαστάρια της χαλεπίου πεύκης εμφανίζονται την άνοιξη τα αναπαραγωγικά όργανα του δέντρου. Θα μπορούσαμε να τα αποκαλέσουμε άνθη. Βοτανικά όμως δεν πρόκειται για άνθη όπως εκείνα των ανθοφόρων φυτών. Τα κωνοφόρα ανήκουν στα γυμνόσπερμα και τα αναπαραγωγικά τους όργανα ονομάζονται στρόβιλοι.
Υπάρχουν αρσενικοί και θηλυκοί στρόβιλοι.
Οι αρσενικοί παράγουν τη γύρη.
Οι θηλυκοί θα εξελιχθούν στους κώνους, τα γνωστά κουκουνάρια.
Και εδώ αρχίζει η πρώτη μεγάλη παρανόηση.
Το πεύκο ως γυμνόσπερμο δεν παράγει κλασσικούς καρπούς. Δηλαδή το κουκουνάρι δεν είναι ο καρπός του πεύκου.
Είναι ένας ώριμος θηλυκός κώνος, δηλαδή ένα αναπαραγωγικό όργανο που περιέχει τους σπόρους του δέντρου.
Την άνοιξη οι αρσενικοί στρόβιλοι απελευθερώνουν τεράστιες ποσότητες γύρης η οποία μεταφέρεται με τον άνεμο και ένα μικρό μέρος της φτάνει στους θηλυκούς κώνους.
Μετά την επικονίαση, ο νεαρός θηλυκός κώνος αρχίζει να αναπτύσσεται. Η ανάπτυξη όμως δεν ολοκληρώνεται μέσα σε μία εποχή, αλλά σε δύο χρόνια.
Χρόνο με τον χρόνο ο μικρός θηλυκός στρόβιλος μετατρέπεται στο σκληρό, ξυλώδες κουκουνάρι που όλοι γνωρίζουμε. Μέσα του βρίσκεται το μέλλον ενός καινούργιου πεύκου.
Και εδώ βρίσκεται το πραγματικό «θαύμα»
Το πεύκο ζει σε ένα περιβάλλον όπου η φωτιά αποτελεί επαναλαμβανόμενο οικολογικό γεγονός. Το δέντρο δεν μπορεί να φύγει. Δεν μπορεί να κρυφτεί. Δεν μπορεί να προστατεύσει τις βελόνες του όταν συμβεί μια μεγάλη πυρκαγιά.
Και επί πλέον έχει και ένα μεγάλο μειονέκτημα σε σχέση με τους θάμνους με τους οποίους συμβιώνει.
Δεν αναβλαστάνει από τον κορμό και τις ρίζες του μετά τη φωτιά.
Η επιβίωση του είδους μετά από μια καταστροφική πυρκαγιά εξαρτάται επομένως απολύτως από τους διαθέσιμους σπόρους που βρίσκονται ήδη αποθηκευμένοι στην κόμη.
Και εδώ η φύση έχει κάνει κάτι εξαιρετικά έξυπνο.
Δεν σκορπά όλους τους σπόρους μόλις ωριμάσουν. Ένα σημαντικό μέρος των ώριμων κώνων παραμένει κλειστό και προσκολλημένο στα κλαδιά πολλές φορές για περισσότερο από 5 χρόνια.
Έτσι δημιουργείται πάνω στο ίδιο το δέντρο μια εναέρια τράπεζα σπόρων.
Το φαινόμενο ονομάζεται σεροτινία (βραδυχωρία).
Τη διαφορά των νέων κώνων από τους παλαιότερους την αναγνωρίζουμε από το χρώμα τους. Πράσινοι οι νέοι και καφέ χρώμα οι των παλαιότερων ετών κώνοι.
Έτσι, όταν το ενήλικο δέντρο καταστραφεί από μια πυρκαγιά, η νέα γενιά βρίσκεται ήδη εκεί.
Πάνω στο δέντρο, μέσα στους κώνους, περιμένοντας.
Αυτό που κάνει η θερμότητα μιας φωτιάς είναι να προκαλέσει το άνοιγμα των κλειστών κώνων και την απελευθέρωση των σπόρων.
Και αυτή η διάκριση είναι θεμελιώδης.
Γιατί διαφορετικό πράγμα είναι:
«η φωτιά ανοίγει την κουκουνάρα για να ελευθερώσει σπόρους»
και εντελώς διαφορετικό:
«η φωτιά εκτοξεύει την κουκουνάρα».
Το πρώτο αποτελεί μέρος της οικολογίας της πεύκης.
Το δεύτερο είναι ο μύθος που προσπαθούμε να εξηγήσουμε.
Η κουκουνάρα είναι μια αποθήκη σπόρων, όχι ένα φλεγόμενο βλήμα
Όσο ο ώριμος κώνος παραμένει κλειστός, τα λέπια του συγκρατούν τους σπόρους στο εσωτερικό του και τους προστατεύουν.
Κάθε σπόρος διαθέτει ένα μικρό πτερύγιο.
Όταν τελικά απελευθερωθεί, το πτερύγιο βοηθά ώστε ο άνεμος να τον διασκορπίσει γύρω από το μητρικό δέντρο.
Αυτό είναι το πραγματικό «σύστημα μεταφοράς» των σπόρων της χαλεπίου πεύκης.
Όχι η εκτόξευση της κουκουνάρας.
Ο σπόρος είναι εκείνος που είναι κατασκευασμένος για να ταξιδεύει.
Η κουκουνάρα είναι απλά η αποθήκη του.
Πως γνωρίζει ένα κουκουνάρι πότε θα ανοίξει;
Όταν η θερμότητα της πυρκαγιάς φτάσει στους ώριμους κλειστούς κώνους, προκαλεί ταχεία απώλεια της υγρασίας των ξυλωδών ιστών των λεπιών. Η απώλεια αυτή συνοδεύεται από συρρίκνωση των κυτταρικών τοιχωμάτων. Επειδή όμως οι ιστοί των λεπιών δεν συρρικνώνονται ομοιόμορφα προς όλες τις κατευθύνσεις, αναπτύσσονται εσωτερικές μηχανικές τάσεις, οι οποίες προκαλούν κάμψη τους προς τα έξω. Με την περαιτέρω ξήρανση, τα λέπια απομακρύνονται μεταξύ τους και ο κώνος ανοίγει, επιτρέποντας την απελευθέρωση των ώριμων σπόρων.
Ο κώνος απλά ανοίγει και φυσικά δεν εκρήγνυται.
Όταν τα λέπια ανοίξουν, οι σπόροι απελευθερώνονται και μεταφέρονται με τον άνεμο.
Μάλιστα, η χαλεπιος πεύκη έχει ένα ακόμη πιο ενδιαφέρον χαρακτηριστικό.
Η απελευθέρωση των σπόρων δεν απαιτεί πάντοτε πυρκαγιά.
Σε φυσικές συνθήκες έχει παρατηρηθεί σημαντική απελευθέρωση σπόρων ακόμη και χωρίς φωτιά, ιδιαίτερα κατά τη διάρκεια θερμών και ξηρών επεισοδίων. Το φαινόμενο αυτό έχει περιγραφεί ως xeriscence, δηλαδή απελευθέρωση που προκαλείται κυρίως από την ξήρανση.
Φτάσαμε λοιπόν στη στιγμή που περιμέναμε.
Αυτός είναι ο φυσικός μηχανισμός.
Πως προήλθε ο μύθος της «εκτόξευσης»;
Το βίαιο άνοιγμα των λεπιών συνοδεύεται από έναν δυνατό θόρυβο που μοιάζει με έκρηξη. Καθώς ανοίγουν εκατοντάδες από αυτούς σε συνδυασμό με το θόρυβο που κάνουν τα κλαδιά καθώς σπάζουν, δημιουργείται ατμόσφαιρα πολέμου.
Αυτό το γεγονός δημιούργησε την μύθο της εκτόξευσης των κουκουναριών.
Το νέο ερώτημα είναι «πως τότε βλέπουμε καινούργια μέτωπα να εμφανίζονται μακριά από το μέτωπο της πυρκαγιάς;
Κατά τη διάρκεια της φωτιάς φλεγόμενα τμήματα της κόμης αποκολλώνται και διαλύονται δημιουργώντας πολυάριθμες καύτρες που είναι μικρά καιόμενα υλικά που μετακινούνται με τον άνεμο και όπου πέσουν μπορεί να προκαλέσουν νέες εστίες φωτιάς.
Μέσα σε αυτό το χάος, ο παρατηρητής μπορεί εύκολα να αποδώσει κάθε νέα εστία στα κουκουνάρια που ανοίγουν με δυνατό θόρυβο.
Όμως η επιστήμη δεν πρέπει να βασίζεται σε μια εντυπωσιακή εικόνα.
Πρέπει να ρωτά:
Ποιος είναι ο μηχανισμός;
Και στην περίπτωση της κουκουνάρας ο μηχανισμός της αναπαραγωγής είναι σαφής.
Ο κώνος δεν είναι κατασκευασμένος για να εκτοξεύεται.
Οι σπόροι είναι κατασκευασμένοι για να διασπείρονται.
Αυτή η διαφορά μπορεί να φαίνεται μικρή στον καθημερινό λόγο, αλλά επιστημονικά είναι τεράστια.
Επίλογος
Επιστρέφουμε λοιπόν εκεί απ' όπου ξεκινήσαμε.
Στο καλοκαίρι του 1981 και στον Γεώργιο Ράλλη.
Πέρασαν περισσότερα από σαράντα χρόνια και η εικόνα αυτή εξακολουθεί να επανέρχεται κάθε φορά που μια μεγάλη πυρκαγιά καταστρέφει ένα πευκοδάσος.
Ίσως επειδή είναι απλή.
Ίσως επειδή είναι εντυπωσιακή.
Ίσως επειδή ο άνθρωπος πάντοτε προτιμούσε μια καλή ιστορία από μια δύσκολη επιστημονική εξήγηση.
Όμως η κουκουνάρα αξίζει περισσότερο σεβασμό.
Αξίζει να τη δούμε όπως πραγματικά είναι.
Ως ένα αναπαραγωγικό όργανο, ως μήτρα ζωής.
Ως μια φυσική αποθήκη σπόρων.
Ως έναν μηχανισμό εξασφάλισης της επόμενης γενιάς.
Και όταν έρθει η φωτιά, να θυμόμαστε κάτι απλό:
Η κουκουνάρα δεν είναι βλήμα.
Δεν είναι χειροβομβίδα.
Δεν εκτοξεύει τη φωτιά.
Είναι ένας ξυλώδης κώνος που κρατά μέσα του τους σπόρους ενός καινούργιου δάσους.
Και όταν ανοίξει, δεν πετάγεται στον αέρα.
Πετούν οι σπόροι του προς το μέλλον.
ΠΡΟΤΕΚΤΑ ΚΟΡΔΕΛΙΟΥ ΕΥΟΣΜΟΥ
No comments:
Post a Comment