ΠΡΩΤΕΣ ΒΟΗΘΕΙΕΣ ΨΥΧΙΚΗΣ ΥΓΕΙΑΣ

 

ΠροΛογος

Όταν συμβαίνουν τρομερά πράγματα στις κοινότητές μας, στις χώρες μας και στον κόσμο θέλουμε να προσφέρουμε ένα χέρι βοήθειας σε εκείνους που πλήττονται. Ο οδηγός αυτός αναλύει τις πρώτες βοήθειες ψυχικής υγείας, οι οποίες περιλαμβάνουν την ανθρώπινη, υποστηρικτική και πρακτική βοήθεια σε συνανθρώπους μας οι οποίοι προσφάτως υπέστησαν πλήγμα από μία κρίση. Έχει σχεδιαστεί για εκείνους που είναι σε θέση να βοηθήσουν όσους έχουν βιώσει ακραία τραυματικά γεγονότα. Παρέχει ένα πλαίσιο για την υποστήριξη των ατόμων, με τρόπους, οι οποίοι σέβονται την αξιοπρέπεια, την κουλτούρα και τις ικανότητές τους. Παρά την ονομασία τους, οι πρώτες βοήθειες ψυχικής υγείας, καλύπτουν τόσο την κοινωνική όσο και την ψυχολογική υποστήριξη.

Ας υποθέσουμε ότι σας καλούν ως μέλος του προσωπικού ή ως εθελοντή, για να βοηθήσετε σε μια μεγάλη καταστροφή ή ότι βρίσκεστε σε κάποιον τόπο όπου έχει συμβεί ένα ατύχημα και υπάρχουν τραυματίες. Είτε ότι είστε εκπαιδευτικός ή εργαζόμενος στον τομέα της υγείας και συνομιλείτε με κάποιον από την κοινότητά σας ο οποίος μόλις έγινε μάρτυρας του βίαιου θανάτου κάποιου αγαπημένου του. Αυτός ο οδηγός θα σας βοηθήσει να μάθετε τι μπορείτε να πείτε και να πράξετε για να στηρίξετε, με τον καλύτερο δυνατό τρόπο, άτομα σε έντονη ψυχική δυσφορία. Θα σας παρέχει επίσης πληροφορίες για το πώς να προσεγγίσετε μια νέα κατάσταση με ασφάλεια, για εσάς και τους άλλους, και πώς να μην προκαλέσετε βλάβη με τις ενέργειές σας. Οι πρώτες βοήθειες ψυχικής υγείας συνίστανται από πολλές διεθνείς και εθνικές ομάδες εμπειρογνωμόνων, συμπεριλαμβανομένης της Inter-Agency Standing Committee (IASC) και της Sphere Project. Οι πρώτες βοήθειες ψυχικής υγείας αποτελούν μια εναλλακτική λύση αντί της ψυχολογικής αποφόρτισης. Το 2009, η ομάδα ανάπτυξης κατευθυντήριων γραμμών του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (Π.Ο.Υ.), στο πλαίσιο του προγράμματος δράσης για την ψυχική υγεία, αξιολόγησε τα στοιχεία για την παροχή πρώτων βοηθειών ψυχικής υγείας και ψυχολογικής αποφόρτισης. Κατέληξαν στο συμπέρασμα ότι θα πρέπει να προσφέρονται πρώτες βοήθειες ψυχικής υγείας, και όχι ψυχολογική αποφόρτιση, σε άτομα που εκδηλώνουν έντονη δυσφορία, αφότου έχουν προσφάτως βιώσει ένα τραυματικό περιστατικό.

Αυτός ο οδηγός δημιουργήθηκε με σκοπό την ύπαρξη κοινώς αποδεκτών εργαλείων στην παροχή πρώτων βοηθειών ψυχικής υγείας σε χώρες με χαμηλά και μεσαία εισοδήματα. Οι πληροφορίες που παρέχονται εδώ αποτελούν μόνο μία πρόταση. Θα πρέπει να προσαρμοστούν καταλλήλως στις τοπικές συνθήκες και στο πολιτισμικό πλαίσιο των ατόμων που θα βοηθήσετε.

Αυτός ο οδηγός -που εγκρίθηκε από πολλούς διεθνείς οργανισμούς- εκφράζει μία αναδυόμενη επιστήμη και τη διεθνή συναίνεση για το πώς να υποστηρίζουμε ανθρώπους αμέσως μετά την έκθεσή τους σε ιδιαιτέρως ψυχοπιεστικά γεγονότα.

ΚΕ ΦΑΛΑΙΟ 1

Κατανοώντας τις Α΄ ΒΨΥ

1.1 ΠΩΣ ΕΠΗΡΕΑΖΟΝΤΑΙ ΤΑ ΑΤΟΜΑ  ΑΠΟ ΤΟ ΞΕΣΠΑΣΜΑ ΜΙΑΣ ΚΡΙΣΗΣ ;

Στον κόσμο συμβαίνουν διάφορα γεγονότα που προκαλούν δυστυχία, όπως ο πόλεμος, οι φυσικές

καταστροφές, τα ατυχήματα, οι πυρκαγιές και η διαπροσωπική βία (για παράδειγμα, σεξουαλική

βία). Από αυτά μπορούν να επηρεαστούν μεμονωμένα άτομα, οικογένειες ή και ολόκληρες

κοινότητες. Ο κάθε ένας μπορεί να χάσει το σπίτι του ή τους αγαπημένους του, να αποχωριστεί

από την οικογένεια και την κοινότητα, ή να βιώσει τη βία, την καταστροφή ή τον θάνατο.

Αν και όλοι επηρεάζονται με κάποιον τρόπο από αυτά τα γεγονότα, υπάρχει ένα ευρύ φάσμα

αντιδράσεων και συναισθημάτων που μπορεί να έχει κάθε άτομο. Πολλοί, ενδέχεται να αισθάνονται

συντετριμμένοι, να βρίσκονται σε σύγχυση ή να είναι πολύ αβέβαιοι για το τι συμβαίνει. Μπορεί

να αισθάνονται πολύ φοβισμένοι ή ανήσυχοι ή να έχουν «μουδιάζουν» συναισθηματικά και να

αποστασιοποιούνται. Ορισμένοι, ενδέχεται να έχουν ήπιες αντιδράσεις, ενώ άλλοι πιο σοβαρές.

Το πώς κάποιος αντιδρά εξαρτάται από πολλούς παράγοντες, μεταξύ άλλων:

»» Το είδος και τη σοβαρότητα του/των γεγονότος/ων που βιώνουν.

»» Την εμπειρία τους σε σχέση με προηγούμενα τραυματικά περιστατικά.

»» Τη στήριξη που έχουν στη ζωή τους από τους άλλους.

»» Τη σωματική τους υγεία.

»» Το προσωπικό και οικογενειακό τους ιστορικό προβλημάτων ψυχικής υγείας.

»» Το πολιτισμικό τους υπόβαθρο και τις παραδόσεις.

»» Την ηλικία τους (π.χ. παιδιά διαφορετικών ηλικιακών ομάδων αντιδρούν διαφορετικά).

Πρώτες Βοήθειες Ψυχικής Υγείας: Οδηγός για εργαζόµενους στο πεδίο 2

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1

1 Ο ΠΟΥ (2010) και το Sphere (2011) περιγράφουν την ψυχολογική αποφόρτιση ως μια διαδικασία που προάγει την αποκλιμάκωση της έντασης ζητώντας από έναν άνθρωπο να αφηγηθεί συνοπτικά αλλά συστηματικά τις αντιλήψεις του, τις σκέψεις και τις συναισθηματικές του αντιδράσεις σε ένα πρόσφατο ψυχοπιεστικό γεγονός. 

Αυτή η παρέμβαση δεν συστήνεται. 

Είναι διακριτή από τη συνήθη επιχειρησιακή αποφόρτιση των αρωγών όπως χρησιμοποιείται από μερικούς οργανισμούς στο τέλος μιας αποστολής ή  αφού ολοκληρωθεί μια επαγγελματική υποχρέωση.

Όλοι διαθέτουμε δυνάμεις και ικανότητες που μας βοηθούν να αντιμετωπίσουμε τις προκλήσεις

της ζωής. 

Ωστόσο, μερικοί άνθρωποι είναι ιδιαιτέρως ευάλωτοι σε μια κατάσταση κρίσης και 

ενδέχεται να χρειαστούν επιπλέον βοήθεια. Σε αυτές τις περιπτώσεις περιλαμβάνονται άτομα

που ενδεχομένως διατρέχουν κίνδυνο ή χρήζουν επιπλέον υποστήριξης λόγω της ηλικίας

τους (παιδιά, ηλικιωμένοι), επειδή έχουν μια ψυχική ασθένεια ή σωματική αναπηρία ή επειδή

ανήκουν σε ομάδες που μπορεί να περιθωριοποιούνται ή να γίνονται στόχος βίας. 

Η ενότητα 3.5 παρέχει καθοδήγηση για τη βοήθεια ευάλωτων περιπτώσεων.

1.2 ΤΙ ΕΙΝΑΙ ΟΙ Α΄ ΒΨΥ;

Σύμφωνα με τις έρευνες που διεξήχθησαν στο πλαίσιο του προγράμματος Sphere (2011)

και από τη Διϋπηρεσιακή Μόνιμη Επιτροπή (IASC) των Ηνωμένων Εθνών (2007), οι

πρώτες βοήθειες ψυχικής υγείας (Α΄ΒΨΥ) περιγράφονται ως μια ανθρώπινη, ενθαρρυντική

ανταπόκριση σε έναν συνάνθρωπο που υποφέρει και που μπορεί να χρειάζεται στήριξη.

Οι Α΄ ΒΨΥ περιλαμβάνουν τα ακόλουθα θέματα:

• »» Εκτίμηση των αναγκών και των ανησυχιών
• »» Παροχή βοήθειας για την κάλυψη βασικών αναγκών (για παράδειγμα, τροφήκαι νερό, πληροφορίες).
• »» Να ακούμε τους συνανθρώπους μας, χωρίς άσκηση πίεσης για να μιλήσουν
• »» Καθησυχασμός των ατόμων και βοήθεια για να αισθάνονται ηρεμία
• »» Βοήθεια για διασύνδεση με πληροφορίες, υπηρεσίες και κοινωνική υποστήριξη
• »» Προστασία τους από περαιτέρω βλάβη.

Είναι επίση ς ση μαντικό να καταλάβουμε- τι δεν είναι οι Α΄ ΒΨΥ:

• »» Δεν είναι κάτι που μόνο οι επαγγελματίες μπορούν να κάνουν
• »» Δεν πρόκειται για συμβουλευτική από επαγγελματίες.
• »» Δεν πρόκειται για “ψυχολογική αποφόρτιση”1, καθώς η παροχή Α΄ ΒΨΥ δεν συνεπάγεται απαραιτήτως μια λεπτομερή συζήτηση του ψυχοπιεστικού περιστατικού.
• »» Δεν ζητάμε από τα άτομα να αναλύσουν τι συνέβη, ή να τοποθετήσουν τον χρόνο και τα γεγονότα σε σειρά.
• »» Παρά το γεγονός ότι η παροχή Α΄ ΒΨΥ περιλαμβάνει και τη διαθεσιμότητά μας ναακούμε τις ιστορίες των ατόμων, δεν πιέζουμε κανέναν να μας εκφράσει τα συναισθήματα ή τις αντιδράσεις του σε ένα γεγονός.

Οι Α΄ ΒΨΥ αποτελούν μια εναλλακτική λύση αντί της ψυχολογικής αποφόρτισης, η οποία

έχει θεωρηθεί αναποτελεσματική. Αντιθέτως, οι Α΄ ΒΨΥ εμπεριέχουν παράγοντες που

φαίνεται να έχουν μεγαλύτερη χρησιμότητα στη μακροπρόθεσμη ανάκαμψη των ατόμων

(σύμφωνα με διάφορες μελέτες και την επικρατούσα άποψη πολλών αρωγών σε κρίσεις2).

Αυτοί οι παράγοντες περιλαμβάνουν:

»» Αίσθημα ασφάλειας, σύνδεση με άλλα άτομα, ηρεμία και αισιοδοξία.

»» Δυνατότητα πρόσβασης στην κοινωνική, σωματική και συναισθηματική υποστήριξη και

»» Να αισθάνονται (τα άτομα) σε θέση να βοηθήσουν τον εαυτό τους, μεμονωμένα

και ως κοινότητες ατόμων.

1.3 Α΄ ΒΨΥ: ΠΟΙΟΙ , ΠΟΤΕ ΚΑΙ ΠΟΥ ;

Σε ποιον απευθύνονται οι Α΄ ΒΨΥ;

Οι Α΄ ΒΨΥ απευθύνονται σε άτομα σε έντονη δυσφορία που έχουν προσφάτως βιώσει

σοβαρά τραυματικά γεγονότα. Μπορείτε να προσφέρετε βοήθεια τόσο σε παιδιά, όσο και

σε ενήλικες. Ωστόσο, δεν χρειάζονται, ή δεν επιθυμούν την παροχή Α΄ ΒΨΥ όλοι όσοι

έχουν βιώσει μια κρίση. Μην επιβάλλετε τη βοήθειά σας σε εκείνους που δεν το επιθυμούν,

αλλά να είστε διαθέσιμοι σε όσους ενδέχεται να επιθυμούν να λάβουν στήριξη.

ΚΕΦΑΛΑΙΟ 1

Ενδέχεται να υπάρχουν περιπτώσεις που χρήζουν πιο εξειδικευμένης υποστήριξης, πέραν

των Α΄ ΒΨΥ. Να γνωρίζετε τις δυνατότητές σας και να ζητάτε βοήθεια από άλλους, όπως

το ιατρικό προσωπικό (εάν υπάρχει), τους συναδέλφους σας ή άλλα άτομα στην περιοχή,

τις τοπικές αρχές, ή την κοινότητα και τους θρησκευτικούς ηγέτες.

Στο πλαίσιο που ακολουθεί παρατίθενται περιπτώσεις ατόμων που χρήζουν πιο άμεσης,

εξειδικευμένης υποστήριξης. Άτομα υπό αυτές τις συνθήκες χρήζουν πρωτίστως ιατρικής

ή άλλης βοήθειας για να σωθεί η ζωή τους.

ΑΤΟΜΑ ΠΟΥ ΧΡΗΖΟΥΝ ΠΙΟ ΑΜΕΣΗΣ , ΕΞΕΙΔΙΚΕΥΜΕΝΗΣ ΥΠΟΣΤΗΡΙΞΗΣ :

»» Άτομα με σοβαρούς τραυματισμούς που θέτουν σε κίνδυνο τη ζωή τους.

»» Άτομα με τέτοιο βαθμό αναστάτωσης που δεν είναι σε θέση να φροντίσουν τον εαυτό

τους ή τα παιδιά τους

»» Άτομα που ενδέχεται να βλάψουν τον εαυτό τους

»» Άτομα που ενδέχεται να βλάψουν ή να θέσουν σε κίνδυνο άλλους.

ΠΟΤΕ ΠΑΡΕΧΟΝΤΑΙ ΟΙ Α΄ ΒΨΥ;

Αν και τα άτομα μπορεί να χρειάζονται βοήθεια και υποστήριξη για μεγάλο χρονικό διάστημα

μετά από ένα συμβάν, οι Α΄ ΒΨΥ έχουν στόχο να βοηθήσουν αυτούς που πρόσφατα βίωσαν

κάποιο τραυματικό γεγονός. Μπορείτε να παρέχετε Α΄ ΒΨΥ κατά την πρώτη επαφή με άτομα

που βρίσκονται σε έντονη δυσφορία, συνήθως κατά τη διάρκεια ή αμέσως μετά το συμβάν.

Ωστόσο, ορισμένες φορές μπορεί να απαιτηθούν λίγες ημέρες ή εβδομάδες μετά, ανάλογα

με τη διάρκεια και τη σοβαρότητα του συμβάντος.

ΠΟΥ ΠΑΡΕΧΟΥΜΕ Α΄ ΒΨΥ;

Μπορείτε να παρέχετε Α΄ ΒΨΥ οπουδήποτε θεωρείτε ότι είναι ασφαλές για εσάς. Κάτι τέτοιο,

συνήθως, είναι εφικτό στο πλαίσιο της κοινότητας, όπως στον τόπο του ατυχήματος, ή στους

τόπους όπου εξυπηρετούνται οι πληγέντες, όπως είναι τα κέντρα υγείας, τα καταφύγια ή τα

στρατόπεδα, τα σχολεία και τα σημεία διανομής τροφίμων ή άλλων ειδών βοήθειας. Ιδανικά,

προσπαθήστε να παρέχετε Α΄ ΒΨΥ όπου μπορείτε να διασφαλίσετε την ιδιωτικότητα για να

μιλήσετε με το άτομο, όταν το κρίνετε σκόπιμο. Για τα άτομα που έχουν βιώσει συγκεκριμένες

κρίσεις, όπως η σεξουαλική βία, η ιδιωτικότητα είναι απαραίτητη για την εχεμύθεια και τον

σεβασμό της αξιοπρέπειας του ατόμου.

ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ >>>

ΣΕΒΑΣΜΟΣ ΑΣΦΑΛΕΙΑΣ, ΑΞΙΟΠΡΕΠΕΙΑΣ ΚΑΙ ΔΙΚΑΙΟΜΑΤΩΝ

Λάβετε υπόψη αυτές τις αρχές για όλες τις ενέργειές σας και για όλους όσους συναντάτε, ανεξαρτήτως ηλικίας, φύλου ή εθνοτικής καταγωγής. 

Αναλογιστείτε τι σηματοδοτούν αυτές οι αρχές σε σχέση με το δικό σας πολιτισμικό υπόβαθρο. 

Να γνωρίζετε και να ακολουθείτε τους κώδικες συμπεριφοράς της οργάνωσής σας πάντοτε, εάν εργάζεστε ή εργάζεστε εθελοντικά σε κάποιον οργανισμό που ακολουθεί αυτούς τους κώδικες. Παραθέτουμε τις ακόλουθες οδηγίες Δεοντολογίας, για την αποφυγή πρόκλησης περαιτέρω βλάβης στα άτομα, την παροχή της καλύτερης δυνατής φροντίδας, και για να ενεργείτε μόνο προς το βέλτιστο συμφέρον τους.

Κάθε φορά που εκδηλώνεται μία κρίση, ανάμεσα στους πληγέντες θα υπάρχουν συνήθως άτομα με διαφορετικό πολιτισμικό υπόβαθρο, συμπεριλαμβανομένων των μειονοτήτων ή άλλων ομάδων που ενδέχεται να περιθωριοποιούνται. 

Η κουλτούρα καθορίζει τον τρόπο κατανόησής μας για τους ανθρώπους, τι είναι σωστό και τι δεν είναι σωστό, να πούμε και να κάνουμε.

Για παράδειγμα, σε ορισμένους πολιτισμούς, δεν είναι σύνηθες για έναν άνθρωπο να μοιράζεται τα συναισθήματά του με άτομα εκτός της οικογένειάς του. Ή, ενδεχομένως, οι γυναίκες να ενδείκνυται να μιλήσουν μόνο σε άλλες γυναίκες, ή ίσως να είναι πολύ σημαντικοί ορισμένοι τρόποι ένδυσης ή κάλυψης –δικής τους και δικής μας.

Μπορεί να εργαστείτε με άτομα που έχουν διαφορετικό υπόβαθρο από εσάς. Ως αρωγός, είναι σημαντικό να γνωρίζετε το δικό σας πολιτισμικό υπόβαθρο και τις πεποιθήσεις σας, ώστε να μπορείτε να παραμερίζετε τις προκαταλήψεις σας.

Να προσφέρετε βοήθεια με τον πλέον ενδεδειγμένο τρόπο, ώστε τα άτομα που υποστηρίζετε να αισθάνονται άνεση. Κάθε κατάσταση κρίσης έχει τις ιδιαιτερότητές της.

Προσαρμόστε τον οδηγό αυτό στην εκάστοτε κατάσταση, λαμβάνοντας υπόψη τους τοπικούς, κοινωνικούς και πολιτισμικούς κανόνες.

Δείτε στη συνέχεια ερωτήσεις που μπορείτε να θέσετε στον εαυτό σας, κατά την προετοιμασία σας για παροχή Α΄ ΒΨΥ σε άτομα με διαφορετικές κουλτούρες.

Οι Α΄ ΒΨΥ είναι μέρος μιας ευρύτερης αντιμετώπισης μεγάλων ανθρωπιστικών καταστάσεων έκτακτης ανάγκης (IASC, 2007). 

Όταν πλήττονται εκατοντάδες ή χιλιάδες άνθρωποι, λαμβάνονται διάφορα μέτρα για την αντιμετώπιση καταστάσεων έκτακτης ανάγκης, όπως  επιχειρήσεις έρευνας και διάσωσης, έκτακτη υγειονομική περίθαλψη, παροχή στέγασης, διανομή τροφίμων καθώς και αναζήτηση συγγενικών προσώπων  και ενέργειες για προστασία των παιδιών. 

Συχνά, είναι δύσκολο για τους εργαζόμενους  και τους εθελοντές να γνωρίζουν επακριβώς, ποιες υπηρεσίες είναι διαθέσιμες και πού.  

Κάτι τέτοιο μπορεί να συμβεί κατά τη διάρκεια μαζικών καταστροφών και σε τόπους  όπου δεν προϋπάρχουν λειτουργικές υποδομές για την υγεία και λοιπές υπηρεσίες. 

Προσπαθήστε να είστε ενήμεροι για το ποιες υπηρεσίες και υποστηρικτικά δίκτυα μπορεί να διατίθενται, ώστε να μπορέσετε να μοιραστείτε τις πληροφορίες με αυτούς που βοηθάτε και να τους ενημερώσετε για το πώς να έχουν πρόσβαση σε βοήθεια σε πρακτικό επίπεδο.

Δεν είναι απαραίτητο να έχετε ένα «ψυχοκοινωνικό» υπόβαθρο, προκειμένου να προσφέρετε Α΄ ΒΨΥ. Ωστόσο, εάν θέλετε να βοηθήσετε σε μια κρίση σας συνιστούμε να το κάνετε μέσω ενός οργανισμού ή κοινοτικής ομάδας. 

Αν ενεργείτε αυτόνομα, ενδέχεται να θέσετε τον εαυτό σας σε κίνδυνο ενώ κάτι τέτοιο μπορεί να επιδρά αρνητικά στις προσπάθειες συντονισμού και είναι απίθανο να καταφέρετε να διασυνδέσετε τους πληγέντες με τα μέσα και την υποστήριξη που χρειάζονται.

Η παροχή υπεύθυνης βοήθειας σημαίνει να φροντίζετε και τη δική σας υγεία και ευεξία. Ως αρωγός, ενδέχεται να επηρεαστείτε από ό, τι βιώσετε σε μια κατάσταση κρίσης και, είτε εσείς είτε η οικογένειά σας, μπορεί να επηρεαστείτε άμεσα από το συμβάν. Είναι σημαντικό να δώσετε ιδιαίτερη προσοχή στη δική σας ευεξία και να βεβαιωθείτε ότι είστε σε θέση να βοηθήσετε άλλους, σωματικά και συναισθηματικά. Φροντίστε τον εαυτό σας, ώστε να μπορέσετε να προσφέρετε την καλύτερη δυνατή φροντίδα στους άλλους. Εάν εργάζεστε με ομάδα, να έχετε κατά νου και την ευεξία των συνεργατών σας. (Βλ. Κεφάλαιο 4 για περισσότερες πληροφορίες σχετικά με τη μέριμνα για τους φροντιστές.)

ΣΥΝΕΧΙΖΕΤΑΙ >>>